İnfertilitede Genetik Değerlendirme

Günümüzde yardımla üreme yöntemlerinin (YÜY) gelişmesi ve özellikle erkek faktörü olan infertil çiftlerde bu yöntemlerin uygulanıyor olması bu kişilerde genetik değerlendirmeyi zorunlu kılmaktadır. Yardımla üreme yöntemi gereken erkeklerde genellikle sperm hiç bulunmamakta veya sperm sayısında ciddi azlık mevcuttur. Bu erkeklerin % 10-15’inde genetik bozukluk bulunabilmektedir.

 

Kimlere Test Yapılmalıdır?

  1. Sperm hiç görülmeyen veya 10 milyonun altında sperm sayısı olan erkekler
  2. Sperm kanal tıkanıklığı olan erkek ve eşine test yapılmalıdır.

Erkek infertilitesi ile ilişkili olarak en sık görülen 3 genetik faktör şunlardır:

  • Doğumsal sperm kanal yokluğu olan erkeklerde kistik fibrozis gen değişiklikleri
  • Kromozomal bozukluklar
  • Y kromozom (erkek kromozomu) mikrodelesyonları

Tıkanıklık Olan ve Menide Sperm Görülmeyen Erkek

Doğuştan vas deferens (meni kanalı) gelişiminde bozukluk olanlarda görülür. Anne veya babadan genetik olarak geçen kistik fibrozis gen değişikliği sonucu oluşur. Anne ve babadan aynı anda bu bozuk gen çocuğa geçerse doğum olur ancak çocuğun yaşaması çok zordur. Ölümcül olan bu hastalık riskinin olup olmadığını anlamak için bu genlerden 32 tanesi test amacı ile erkek ve/veya kadında kan testi yapılarak aranmaktadır. Bu test ile kistik fibrozlu hastaların % 70-90’ı ayırtedilebilmektedir.

Tüm bu bilgiler ışığında erkekte meni kanal bozukluğu (CBAVD, unilateral konjenital vas deferens yokluğu veya idiopatik epididimal obstrüksiyon) varsa yardımlı üreme teknikleri uygulanmadan önce eşinin gen bozukluğu için araştırılması önerilmektedir.

Sperm Yokluğu Veya Ciddi Azlığı Olan Erkeklerde Genetik Bozukluklar

Sperm olmayan veya ciddi sperm azlığı olan (10 milyondan az) erkeklerde en sık görülen genetik bozukluklar kromozomal bozukluklar ve AZF bozukluğu da denilen Y kromozom mikrodelesyonlarıdır. Kromozomal bozukluklar sperm görülmeyen hastaların %10-15’inde ve sperm sayısı çok düşük olan hastaların % 5’inde bulunur. Y kromozom mikrodelesyonu sperm olmayan veya ciddi sperm azlığı olan hastaların % 3-18’inde bulunmaktadır.

Kromozom Değerlendirmesi

Sperm görülmeyen erkeklerin % 7-13’ünü etkileyen en sık rastlanan kromozom bozukluğu Klinefelter sendromudur (46, XXY). Bu erkeklerde genellikle uzun boy, göğüs büyümesi ve küçük sert testislerin (yumurtalıklar) mevcudiyeti tipiktir. Klinefelter olan erkeklerin çoğundan mikroTESE ile sperm elde etmek mümkündür.

Y Kromozom (AZF) Mikrodelesyonları

Sperm yokluğunu belirleyen faktör (AZF) erkek cinsiyet geni olan Y kromozomun ucunda bulunur. Bu faktörde eksiklik varsa sperm üretimi olmayabilir ve menide sperm görülemez. Y kromozomunun ucunda 3 bölgede (AZFa, AZFb ve AZFc) eksiklik olabilmektedir. Eksikliğin bulunduğu yer testislerde sperm bulunup bulunmamasını etkilemektedir. AZFc bölgesinde eksiklik varsa menide az sayıda sperm bulunabildiği gibi mikroTESE ile sperm bulmak genellikle mümkündür. AZFb bölgesinde eksiklik varsa sperm bulmak daha zordur. AZFa alanını içeren eksikliklerde sperm bulmak pek mümkün değildir.

Y kromozom mikrodelesyonları kan testi ile saptanmaktadır. Bilgilerimiz ışığında Y kromozomunda AZFa ve AZFb bölgelerinde eksiklik varsa mikroTESE ile sperm elde etme şansının çok az olduğu, bu kişilere yardımla üreme yönteminin önerilmemesi gerektiği düşünülmelidir. AZFc bölgesindeki eksikliklerde ise spermin bulunabileceği ancak genetik olarak doğacak erkek çocuğunda da infertilite olabileceğinin vurgulanması gereklidir.

Tüp Bebek (Yardımla Üreme Teknikleri) Öncesi Ve Sırasında Genetik Değerlendirmenin Önemi Nedir?

Tüp Bebek öncesi genetik değerlendirmenin birkaç avantajı vardır:

  1. Risk varsa elde edilen döllenmiş yumurtalarda (Pre-implantasyon genetik) test yapılarak bozuk gen olup olmadığı saptanabilir.
  2. Tedavi öncesi muhtemel başarı şansını belirlemede önemi vardır.
  3. Erkeğin infertilite (kısırlık) sebebini izah etmekte yararı vardır.
  4. Genetik bozukluğu olduğunu bilen erkek başka yöntemleri (evlat edinme) benimseyebilir.

Genetik olarak testlerde normal olan bir erkeğin genetik bozukluğu yine de olabilir. Karyotip tayini, Y mikrodelesyon testleri, genetik danışmanlık sperm olmayan veya ciddi sperm azlığı olan (10 milyondan az) erkeklerde İCSİ (Tüp Bebek) öncesi önerilmelidir.